حسن بن على بن وشاء سال‌ها پس از فوت امام صادق عليه السلام ، تنها در مسجد كوفه نهصد نفر را ديده است كه با جمله « حدّثنى جعفر بن محمد عليهما السلام » از آن حضرت حديث نقل مىكردند . « 1 » اصحاب امام صادق عليه السلام تمام سعى خود را در نقل و ثبت آثار و روايات آن حضرت به كار بردند . تنها يكى از ياران حضرت به نام جابربن حيان پانصد نامه از نامه‌هاى آن حضرت را جمع آورى كرد . « 2 » در زمان ساير ائمه ، به دليل فشارهاى سياسى و نظامى عليه شيعيان ، بسيارى از اصحاب ائمه در حالت اختفا به سر مىبردند و حاضر نبودند كتاب‌هاى خود را عرضه كنند . لذا برخى از كتاب‌هاى آنان نابود شد . « 3 » تنها مىتوان عصرِ حكومت امام على عليه السلام را استثنا نمود ؛ زيرا در اين دوره براى آنكه قدرت سياسى در دست امام على عليه السلام بود ، شاگردان و اصحاب آن حضرت ، بىپروا به نقل حديث مىپرداختند ، آن حضرت شاگردان زيادى تربيت نموده است . در كتاب ارزشمند « اصحاب الامام اميرالمؤمنين عليه السلام » « 4 » تعداد 1401 نفر از اصحاب آن

--> ( 1 ) . الرجال ، نجاشى ، ص 39 - 40 ، ش 80 . ( 2 ) . وفيات الاعيان ، ج 1 ، ص 327 . ( 3 ) . الذريعه ، ج 2 ، ص 131 - 134 . به عنوان نمونه ، كتاب‌هاى ابن ابى عمير ( از اصحاب امام كاظم عليه السلام ) در مدت حبس او در زندان مأمون ، توسط خواهرش در خاك پنهان شد . اين كار سبب نابودى اين كتاب‌ها گرديد . الرجال ، نجاشى ، ص 326 ، ش 887 . ( 4 ) . نوشتهء آقاى محمد هادى امينى .